Sa sút trí tuệ: chẩn đoán sớm để làm gì

Khi cha mẹ bắt đầu hay quên, nhiều gia đình chọn không đưa đi khám. Lý do thường là: khám cũng không chữa được, hoặc sợ chẩn đoán sẽ làm người bệnh suy sụp.

Cả hai lý do đều dễ hiểu, nhưng chúng bỏ qua những điều mà chẩn đoán sớm mang lại.

Lý do thứ nhất: có những nguyên nhân xử lý được

Không phải mọi suy giảm trí nhớ đều là sa sút trí tuệ tiến triển. Có những nguyên nhân khác gây biểu hiện tương tự, và một số trong đó xử lý được:

• Trầm cảm ở người cao tuổi, có thể gây chậm chạp và hay quên rất giống.
• Tác dụng phụ của thuốc.
• Thiếu một số vi chất.
• Rối loạn tuyến giáp.
• Nhiễm trùng, đặc biệt ở người cao tuổi.
• Mất nước.
• Giảm thính lực hoặc thị lực bị hiểu nhầm là lú lẫn.
• Thiếu ngủ kéo dài.

Việc không đi khám có nghĩa là bỏ qua cơ hội phát hiện những nguyên nhân này.

Lý do thứ hai: thời gian để chuẩn bị

Nếu đúng là sa sút trí tuệ, chẩn đoán sớm cho gia đình thời gian làm những việc chỉ làm được khi người bệnh còn minh mẫn:

• Hỏi mong muốn của họ về nơi ở và cách chăm sóc.
• Hỏi mong muốn về điều trị y tế trong các tình huống nặng.
• Xác định ai là người họ tin tưởng để quyết định thay.
• Sắp xếp giấy tờ và các thủ tục pháp lý cần thiết.
• Lên kế hoạch tài chính cho chăm sóc dài hạn.
• Bàn bạc giữa các con.

Về các thủ tục pháp lý, hãy hỏi người có chuyên môn và làm sớm. Khi người bệnh không còn đủ năng lực hành vi, các lựa chọn hẹp hơn nhiều.

Lý do thứ ba: người bệnh được tham gia

Ở giai đoạn sớm, người bệnh còn có thể nói lên mong muốn của mình về cuộc sống của chính họ. Đây là điều có giá trị lớn và mất đi theo thời gian.

Nhiều người con sau này mang cảm giác day dứt vì đã quyết định thay mà không biết cha mẹ thật sự muốn gì.

Khi nào nên đưa đi khám

• Quên những việc mới xảy ra, hỏi đi hỏi lại cùng một câu.
• Khó khăn với những việc quen thuộc trước đây làm dễ dàng.
• Lẫn lộn về thời gian và nơi chốn.
• Khó tìm từ khi nói chuyện.
• Để đồ ở những chỗ bất thường.
• Giảm khả năng phán đoán, ví dụ quyết định tài chính bất thường.
• Rút lui khỏi các hoạt động xã hội.
• Thay đổi tính tình rõ rệt.

Điều quan trọng là những thay đổi này khác với việc thỉnh thoảng quên tên hay quên chỗ để chìa khoá — chúng ảnh hưởng tới sinh hoạt hằng ngày.

Thay đổi đột ngột là tình huống khác

Nếu lú lẫn xuất hiện hoặc nặng lên đột ngột trong vài giờ tới vài ngày, đây là tình huống cần khám ngay. Nguyên nhân thường là cấp tính: nhiễm trùng, mất nước, tác dụng phụ thuốc, hoặc vấn đề chuyển hoá.

Đừng cho rằng đó là bệnh tiến triển tự nhiên.

Chuẩn bị cho buổi khám

• Ghi lại những thay đổi cụ thể và thời điểm bắt đầu.
• Mang danh sách đầy đủ thuốc và thực phẩm chức năng.
• Thông tin về các bệnh nền.
• Tiền sử gia đình.
• Kết quả khám gần nhất.
• Đi cùng người bệnh và chuẩn bị nói riêng với bác sĩ nếu cần.

Điểm cuối tế nhị nhưng cần thiết. Nhiều người bệnh không nhận ra hoặc không thừa nhận mức độ thay đổi, nên góc nhìn của người nhà rất quan trọng.

Về việc nói với người bệnh

Đây là câu hỏi khó. Hãy hỏi bác sĩ về cách trao đổi phù hợp với từng người.

Nhiều người muốn biết, và việc được biết giúp họ sắp xếp những điều quan trọng với mình. Việc giấu thường không hiệu quả vì người bệnh cảm nhận được có điều gì đó, và sự mơ hồ có khi còn gây lo lắng hơn.

Sau khi có chẩn đoán

Hãy hỏi bác sĩ:

• Đây là loại nào và tiến triển thường thế nào.
• Có điều trị gì không và mục tiêu là gì.
• Những gì gia đình nên làm và không nên làm.
• Dấu hiệu nào cần báo.
• Bao lâu tái khám.
• Có hỗ trợ nào cho gia đình không.

An toàn: những việc cần làm sớm

• Đánh giá khả năng lái xe — hãy hỏi bác sĩ, đây là vấn đề an toàn cho cả người khác.
• Cải tạo nhà cửa cho an toàn, phòng ngã.
• Cân nhắc bếp có hẹn giờ tự tắt.
• Quản lý thuốc bằng hộp chia và có người kiểm.
• Chuẩn bị cho tình huống đi lạc: giấy ghi thông tin liên hệ mang trên người.
• Hạn chế để tiền mặt và giấy tờ có giá trị ở nơi dễ lấy.
• Cảnh giác với lừa đảo nhắm vào người cao tuổi.

Điểm áp chót rất thực tế. Người sa sút trí tuệ là mục tiêu dễ bị nhắm tới của nhiều hình thức lừa đảo.

Cách giao tiếp với người bệnh

• Nói chậm, rõ, câu ngắn.
• Mỗi lần một việc.
• Cho thời gian trả lời, đừng nói hộ.
• Đừng tranh cãi hay sửa lưng.
• Đừng hỏi những câu kiểm tra trí nhớ như có nhớ con là ai không.
• Chuyển hướng nhẹ nhàng thay vì đối đầu.
• Giữ nếp sinh hoạt ổn định.
• Nói chuyện với họ như với người lớn.

Về việc ra nước ngoài

Với nhóm bệnh này, cần cân nhắc rất kỹ. Đây là bệnh cần chăm sóc lâu dài, và người bệnh phản ứng rất kém với thay đổi môi trường.

Một chuyến đi xa, môi trường lạ, ngôn ngữ lạ thường làm tình trạng xấu đi trong thời gian đó.

Nếu bạn muốn tìm ý kiến chuyên sâu, hãy cân nhắc gửi hồ sơ tư vấn từ xa thay vì đưa người bệnh đi. Và hãy hỏi bác sĩ trong nước về khả năng khám tại trung tâm chuyên khoa trước.

Cảnh giác với quảng cáo

Đây là lĩnh vực có nhiều sản phẩm quảng cáo cải thiện trí nhớ hoặc ngăn sa sút trí tuệ. Hãy hỏi bác sĩ trước khi dùng bất cứ thứ gì.

Đặc biệt cảnh giác với những nơi hứa chữa khỏi, hoặc đề nghị ngưng thuốc đang dùng để theo phương pháp của họ.

Chăm sóc cho người chăm

Đây là bệnh kéo dài nhiều năm và bào mòn người chăm nghiêm trọng. Hãy:

• Chia việc giữa các thành viên, ghi rõ ai làm gì.
• Sắp lịch nghỉ cố định cho người chăm chính.
• Cân nhắc dịch vụ chăm sóc ban ngày.
• Tham gia nhóm những người cùng hoàn cảnh.
• Tìm hỗ trợ tâm lý khi cần.
• Chấp nhận rằng cảm giác bực bội và mệt mỏi là bình thường.

Điểm cuối quan trọng. Nhiều người chăm mang cảm giác có lỗi vì đôi lúc thấy bực với cha mẹ mình. Đó là phản ứng bình thường khi kiệt sức, không phải bằng chứng về tình cảm.

Tóm lại

Chẩn đoán sớm có ba giá trị: loại trừ những nguyên nhân xử lý được, cho gia đình thời gian chuẩn bị các việc pháp lý và tài chính, và cho người bệnh cơ hội nói lên mong muốn của mình. Nếu lú lẫn xuất hiện đột ngột thì phải khám ngay vì thường có nguyên nhân cấp tính. Và với bệnh này, việc chăm sóc ổn định gần nhà thường tốt hơn một chuyến đi xa.

Câu hỏi thường gặp