Động kinh: kiểm soát được trong phần lớn trường hợp

Động kinh là một trong những bệnh thần kinh bị hiểu lầm nhiều nhất. Người bệnh thường chịu kỳ thị không đáng có, trong khi thực tế phần lớn kiểm soát được cơn và sống sinh hoạt bình thường.

Những hiểu lầm cần bỏ

Hiểu lầm: động kinh là bệnh tâm thần. Đây là bệnh của hệ thần kinh, liên quan tới hoạt động điện bất thường của não.

Hiểu lầm: động kinh lây. Hoàn toàn không lây.

Hiểu lầm: người động kinh không học và làm việc được. Phần lớn học tập và làm việc bình thường, đặc biệt khi cơn được kiểm soát.

Hiểu lầm: phải nhét vật vào miệng khi lên cơn. Đây là việc nguy hiểm và tuyệt đối không được làm.

Hiểu lầm: mọi cơn co giật đều là động kinh. Có nhiều nguyên nhân khác gây co giật, và việc chẩn đoán cần chuyên môn.

Xử trí khi có người lên cơn

Đây là kiến thức mọi người nên biết:

Nên làm:

• Giữ bình tĩnh và ghi lại thời gian cơn bắt đầu.
• Dọn các vật nguy hiểm xung quanh.
• Kê vật mềm dưới đầu.
• Nới lỏng quần áo quanh cổ.
• Khi cơn qua, đặt người bệnh nằm nghiêng.
• Ở lại cho tới khi người bệnh tỉnh táo hoàn toàn.
• Nói nhẹ nhàng trấn an khi họ tỉnh lại.

Tuyệt đối không làm:

• Không nhét bất cứ thứ gì vào miệng.
• Không cố giữ chặt hoặc ghì người bệnh.
• Không cho ăn uống gì khi chưa tỉnh hẳn.
• Không tạt nước, không xoa dầu vào mũi.
• Không cạo gió hay các phương pháp dân gian.

Khi nào cần gọi cấp cứu

• Cơn kéo dài hơn thời gian bác sĩ đã dặn.
• Có nhiều cơn liên tiếp mà người bệnh không tỉnh lại giữa các cơn.
• Đây là cơn đầu tiên trong đời.
• Người bệnh bị thương trong lúc lên cơn.
• Khó thở sau cơn.
• Cơn xảy ra dưới nước.
• Người bệnh đang mang thai.
• Người bệnh có bệnh nền như tiểu đường.
• Không tỉnh lại sau cơn.

Hãy hỏi bác sĩ về ngưỡng thời gian cụ thể cho trường hợp của bạn hoặc người thân, và ghi ra giấy.

Về thuốc

Đây là phần quan trọng nhất của điều trị:

• Uống đúng giờ, đúng liều, không bỏ liều.
• Tuyệt đối không tự ngưng, kể cả khi đã lâu không lên cơn.
• Không tự đổi sang loại khác dù cùng hoạt chất mà chưa hỏi bác sĩ.
• Luôn có dự trữ, không để hết thuốc.
• Nếu nôn sau khi uống, hỏi bác sĩ về cách xử lý.
• Hỏi trước khi dùng bất cứ thuốc mới nào, kể cả thuốc cảm thông thường.
• Báo cho bác sĩ về mọi tác dụng phụ thay vì tự ngưng.

Việc tự ngưng thuốc là nguyên nhân phổ biến nhất khiến cơn quay lại, và có thể gây tình huống nguy hiểm.

Nếu bạn muốn ngưng vì lý do nào đó — tác dụng phụ, chi phí, hay vì thấy đã ổn — hãy nói với bác sĩ. Việc giảm thuốc là có thể nhưng phải theo lộ trình.

Nhật ký cơn

Đây là công cụ rất giá trị. Hãy ghi lại:

• Ngày giờ mỗi cơn.
• Cơn kéo dài bao lâu.
• Biểu hiện của cơn.
• Có dấu hiệu báo trước không.
• Hoàn cảnh trước cơn: thiếu ngủ, căng thẳng, bỏ thuốc, uống rượu.
• Thuốc đã uống trong ngày.

Bản ghi này giúp bác sĩ điều chỉnh điều trị và giúp bạn nhận ra các yếu tố khởi phát của riêng mình.

Những yếu tố hay khởi phát cơn

• Thiếu ngủ.
• Bỏ liều thuốc.
• Rượu bia.
• Căng thẳng.
• Sốt, nhiễm trùng.
• Một số thuốc.
• Ánh sáng nhấp nháy ở một số người.
• Thay đổi nội tiết ở một số phụ nữ.

Yếu tố khởi phát khác nhau ở từng người. Nhật ký cơn giúp bạn nhận ra của mình.

An toàn trong sinh hoạt

Với người chưa kiểm soát được cơn hoàn toàn, hãy hỏi bác sĩ về những lưu ý cụ thể. Nói chung gồm:

• Tắm vòi sen thay vì ngâm bồn.
• Không khoá cửa nhà vệ sinh.
• Cẩn thận khi nấu ăn, dùng bếp.
• Không bơi một mình.
• Cẩn thận khi làm việc trên cao.
• Cho người xung quanh biết và biết cách xử trí.

Điểm cuối quan trọng. Việc người thân và đồng nghiệp biết cách xử trí giúp giảm rủi ro rất nhiều.

Về lái xe

Đây là vấn đề có quy định cụ thể và liên quan tới an toàn của cả người khác. Hãy hỏi bác sĩ, đừng tự quyết định.

Với người mới được chẩn đoán hoặc mới có cơn, hãy dừng lái cho tới khi có ý kiến của bác sĩ.

Về thai kỳ

Phụ nữ động kinh vẫn có thể mang thai và sinh con khoẻ mạnh, nhưng cần được tư vấn và theo dõi riêng.

Điều quan trọng: hãy bàn với bác sĩ trước khi có kế hoạch mang thai, vì một số thuốc cần được xem xét điều chỉnh.

Và tuyệt đối không tự ngưng thuốc khi biết mình có thai — hãy liên hệ bác sĩ ngay, vì cơn co giật không kiểm soát cũng có rủi ro.

Khi thuốc không kiểm soát được cơn

Với một số người, thuốc không đủ để kiểm soát. Trong trường hợp đó, hãy hỏi bác sĩ về các hướng khác:

• Đánh giá lại chẩn đoán.
• Điều chỉnh hoặc phối hợp thuốc.
• Đánh giá khả năng can thiệp phẫu thuật ở một số trường hợp.
• Các phương pháp khác theo chỉ định chuyên khoa.

Việc đánh giá này cần trung tâm chuyên sâu về động kinh. Hãy hỏi bác sĩ về khả năng chuyển tuyến.

Đây cũng là nhóm mà việc tìm ý kiến chuyên sâu, kể cả ở nước ngoài, có thể có ý nghĩa. Hãy hỏi bác sĩ trong nước trước.

Với trẻ em

• Cho nhà trường biết và hướng dẫn cách xử trí.
• Đừng hạn chế trẻ quá mức trong sinh hoạt và học tập.
• Theo dõi ảnh hưởng tới học tập và báo bác sĩ.
• Giúp trẻ hiểu về tình trạng của mình theo lứa tuổi.
• Chú ý tới vấn đề bị bạn bè xa lánh.

Về kỳ thị

Đây là gánh nặng lớn với nhiều người bệnh, đôi khi nặng hơn cả bản thân bệnh. Việc chia sẻ thông tin đúng với người xung quanh giúp giảm điều này.

Nếu bạn hoặc người thân gặp khó khăn về tâm lý do kỳ thị, hãy nói với bác sĩ.

Tóm lại

Phần lớn người động kinh kiểm soát được cơn và sống sinh hoạt bình thường. Việc quan trọng nhất là uống thuốc đúng và không bao giờ tự ngưng. Hãy ghi nhật ký cơn để nhận ra yếu tố khởi phát của mình, và hướng dẫn người xung quanh cách xử trí — đặc biệt là tuyệt đối không nhét vật vào miệng và không giữ chặt người bệnh.

Câu hỏi thường gặp