Chấn thương thể thao: điều trị và quay lại vận động

Chấn thương thể thao là lĩnh vực mà việc điều trị đúng cách quan trọng không kém việc điều trị sớm. Và sai lầm phổ biến nhất không phải ở khâu mổ hay không mổ, mà ở khâu quay lại vận động.

Ngay sau khi chấn thương

Những việc nên làm:

• Ngừng hoạt động ngay, đừng cố chơi tiếp.
• Bảo vệ vùng bị thương, hạn chế cử động.
• Chườm lạnh theo hướng dẫn trong giai đoạn đầu.
• Kê cao vùng bị thương nếu có thể.
• Không xoa bóp mạnh, không dùng dầu nóng trong giai đoạn đầu.
• Không cố nắn chỉnh nếu nghi gãy hoặc trật.

Hai điểm cuối rất quan trọng. Xoa bóp mạnh hoặc dùng dầu nóng ngay sau chấn thương có thể làm sưng nề nặng hơn.

Khi nào cần đi khám

• Đau nhiều, không giảm.
• Sưng nhanh và nhiều.
• Biến dạng rõ.
• Không chịu lực được, không đi lại được.
• Nghe tiếng rắc lúc chấn thương.
• Khớp có cảm giác lỏng lẻo hoặc kẹt.
• Tê, mất cảm giác.
• Không cải thiện sau vài ngày.

Với chấn thương ở đầu, cổ hoặc lưng, hãy đi khám ngay và không tự di chuyển người bị thương nếu nghi tổn thương cột sống.

Chẩn đoán đúng là bước quan trọng nhất

Nhiều chấn thương trông giống nhau bên ngoài nhưng có tổn thương rất khác bên trong. Việc khám kỹ và chụp chiếu khi cần giúp xác định đúng, và điều đó quyết định cách điều trị.

Hãy tránh việc tự chẩn đoán qua mạng hoặc dựa vào kinh nghiệm của người khác, vì cùng một vị trí có thể có nhiều loại tổn thương khác nhau.

Không phải chấn thương nào cũng cần mổ

Đây là điều nhiều người ngạc nhiên. Nhiều tổn thương xử lý được bằng phục hồi chức năng có hướng dẫn, và kết quả có thể tốt như mổ trong những trường hợp phù hợp.

Việc chỉ định phụ thuộc vào:

• Loại và mức độ tổn thương.
• Tuổi và mức độ hoạt động.
• Mục tiêu của bạn: chơi thể thao đối kháng hay chỉ sinh hoạt bình thường.
• Các tổn thương phối hợp.
• Tình trạng khớp nói chung.

Hãy nói rõ với bác sĩ về mục tiêu của bạn, vì nó ảnh hưởng tới quyết định.

Những câu nên hỏi

• Tổn thương cụ thể là gì.
• Có lựa chọn không mổ không, kết quả thế nào.
• Nếu mổ thì mục tiêu là gì.
• Thời gian phục hồi dự kiến bao lâu.
• Tôi có quay lại được mức vận động cũ không.
• Khả năng tái phát thế nào.
• Nếu không xử lý thì về lâu dài có ảnh hưởng gì.

Câu cuối quan trọng với một số loại tổn thương, vì việc để lâu có thể dẫn tới tổn thương thứ phát.

Phục hồi chức năng: phần quyết định

Dù mổ hay không, phục hồi chức năng là phần quyết định kết quả. Đây là quá trình có giai đoạn và có tiêu chí, không phải chỉ là nghỉ ngơi rồi tập lại.

Các giai đoạn thường gồm:

• Kiểm soát đau và sưng, bảo vệ vùng tổn thương.
• Khôi phục tầm vận động.
• Xây dựng lại sức cơ.
• Khôi phục khả năng kiểm soát vận động và thăng bằng.
• Tập các động tác chuyên biệt của môn thể thao.
• Quay lại thi đấu từng bước.

Mỗi giai đoạn có tiêu chí để chuyển sang giai đoạn sau. Bỏ qua giai đoạn là nguyên nhân tái phát.

Sai lầm lớn nhất: quay lại quá sớm

Đây là nguyên nhân tái phát phổ biến nhất, và nó xuất phát từ một hiểu lầm: hết đau nghĩa là đã khỏi.

Thực tế, đau thường hết trước khi sức cơ và khả năng kiểm soát vận động phục hồi. Quay lại trong khoảng thời gian đó là lúc dễ chấn thương lại nhất.

Tiêu chí quay lại nên dựa trên:

• Sức cơ so với bên lành.
• Tầm vận động đầy đủ.
• Khả năng thực hiện các bài kiểm tra chức năng.
• Khả năng thực hiện động tác chuyên biệt của môn thể thao.
• Sự tự tin khi vận động.

Hãy hỏi người hướng dẫn phục hồi về các tiêu chí cụ thể cho trường hợp của bạn, và đừng tự quyết định quay lại.

Về áp lực quay lại sớm

Với người chơi thể thao nghiêm túc, áp lực này rất thật: từ đội, từ lịch thi đấu, hoặc từ chính mình.

Nhưng một lần tái phát thường mất nhiều thời gian hơn nhiều so với việc chờ thêm vài tuần. Hãy nghĩ theo cả mùa giải chứ không theo từng trận.

Về việc ra nước ngoài

Với chấn thương thể thao, hãy đặc biệt cân nhắc rằng giai đoạn phục hồi kéo dài nhiều tháng và cần theo dõi liên tục.

Một cuộc mổ ở xa mà không có chương trình phục hồi phù hợp gần nhà thường cho kết quả kém hơn một cuộc mổ trong nước kèm chương trình tập tốt.

Nếu vẫn quyết định đi, hãy làm rõ trước: ai sẽ hướng dẫn phục hồi khi về, và có nhận được chương trình tập chi tiết không.

Phòng chấn thương

• Khởi động kỹ trước khi tập và thi đấu.
• Tăng cường độ tập từ từ, không nhảy vọt.
• Tập tăng cường sức cơ, đặc biệt các nhóm cơ ổn định khớp.
• Tập thăng bằng và kiểm soát vận động.
• Dùng trang bị phù hợp, nhất là giày.
• Ngủ đủ và dinh dưỡng đủ.
• Đừng tập khi đang mệt hoặc đang ốm.
• Xử lý dứt điểm chấn thương cũ trước khi tăng tải.

Điểm cuối quan trọng: chấn thương cũ chưa phục hồi hoàn toàn là yếu tố nguy cơ lớn nhất cho chấn thương mới.

Với người chơi thể thao phong trào

Nhóm này hay bị bỏ qua nhưng chiếm phần lớn chấn thương. Vài lưu ý:

• Đừng chơi ở cường độ của thời trẻ nếu đã lâu không tập.
• Tăng dần sau thời gian nghỉ dài.
• Khởi động kỹ hơn khi lớn tuổi.
• Đừng bỏ qua những cơn đau dai dẳng.
• Hỏi bác sĩ nếu bạn có bệnh nền trước khi bắt đầu chương trình mới.

Tóm lại

Không phải chấn thương thể thao nào cũng cần mổ, và việc chẩn đoán đúng quyết định cách điều trị. Sai lầm lớn nhất là quay lại quá sớm vì nghĩ hết đau là đã khỏi — tiêu chí quay lại phải dựa trên sức cơ, tầm vận động và chức năng. Nếu cân nhắc điều trị ở xa, hãy nhớ rằng phục hồi kéo dài nhiều tháng và cần diễn ra gần nhà.

Câu hỏi thường gặp