Quy trình đánh giá trước ghép tạng khiến nhiều người bệnh sốt ruột: hàng chục xét nghiệm, gặp nhiều chuyên khoa, và cả buổi trao đổi với chuyên gia tâm lý. Trong lúc bệnh đang nặng, điều này dễ bị cảm thấy là thủ tục rườm rà.
Thực tế mỗi bước đều nhằm trả lời một câu hỏi cụ thể.
Đánh giá nhằm trả lời ba câu hỏi
- Ghép có phải lựa chọn tốt nhất cho người này không? Có khi còn lựa chọn khác phù hợp hơn.
- Cơ thể có chịu được ca ghép và thuốc sau ghép không? Đây là can thiệp lớn và thuốc sau ghép có nhiều tác động.
- Có yếu tố nào làm ca ghép khó thành công không? Nhiều trong số đó xử lý được nếu phát hiện trước.
Mục tiêu chung là để ca ghép có cơ hội thành công cao nhất, chứ không phải để làm khó người bệnh.
Những phần thường có trong đánh giá
Về bệnh chính: mức độ nặng, diễn tiến, các điều trị đã thực hiện, còn lựa chọn nào khác không.
Về các cơ quan khác: tim, phổi, gan, thận, mạch máu — vì ca ghép và thuốc sau ghép tác động lên toàn cơ thể.
Về nhiễm trùng: sàng lọc các nhiễm trùng tiềm ẩn, vì chúng có thể bùng lên khi hệ miễn dịch bị ức chế.
Về ung thư: sàng lọc phù hợp với tuổi và tiền sử, vì thuốc ức chế miễn dịch có ảnh hưởng tới nguy cơ này.
Về tương hợp miễn dịch: các xét nghiệm xác định khả năng tương hợp giữa người cho và người nhận.
Về răng miệng: vì ổ nhiễm trùng ở răng có thể gây vấn đề sau ghép.
Về dinh dưỡng: tình trạng dinh dưỡng ảnh hưởng tới khả năng hồi phục.
Về tâm lý và xã hội: khả năng tuân thủ điều trị, hệ thống hỗ trợ, và các yếu tố có thể ảnh hưởng.
Vì sao có đánh giá tâm lý
Đây là phần nhiều người thấy khó hiểu hoặc thậm chí thấy bị xúc phạm. Nhưng lý do rất thực tế.
Sau ghép, người bệnh phải dùng thuốc đúng giờ mỗi ngày suốt đời, đi tái khám đều đặn, và tuân thủ nhiều quy định về sinh hoạt. Việc này đòi hỏi rất nhiều, và những khó khăn về tâm lý hoặc hoàn cảnh có thể cản trở.
Đánh giá này không nhằm loại bạn ra mà nhằm xác định những hỗ trợ bạn cần. Hãy trả lời trung thực về những khó khăn của mình.
Về khả năng tuân thủ
Trung tâm sẽ tìm hiểu về:
- Bạn có hiểu về việc phải dùng thuốc suốt đời không.
- Có ai hỗ trợ bạn không.
- Bạn có điều kiện đi tái khám đều đặn không.
- Có vấn đề gì có thể cản trở việc tuân thủ không.
- Bạn có thói quen nào cần thay đổi trước không.
Nếu có khó khăn về đi lại, tài chính, hoặc hỗ trợ từ gia đình, hãy nói ra. Nhiều trung tâm có bộ phận công tác xã hội giúp giải quyết những vấn đề này.
Khi chưa đủ điều kiện
Đây không nhất thiết là kết luận cuối cùng. Thường có những việc cần xử lý trước:
- Điều trị một nhiễm trùng đang có.
- Cải thiện tình trạng dinh dưỡng.
- Xử lý vấn đề răng miệng.
- Ổn định một bệnh kèm theo.
- Bỏ thuốc lá hoặc rượu bia, thường cần một khoảng thời gian nhất định.
- Sắp xếp hệ thống hỗ trợ.
Hãy hỏi rõ: cần làm gì, trong bao lâu, và khi nào đánh giá lại. Rồi làm đúng những việc đó.
Chuẩn bị cho quá trình đánh giá
- Mang đầy đủ hồ sơ bệnh án từ trước tới nay.
- Danh sách thuốc và thực phẩm chức năng đang dùng.
- Tiền sử dị ứng.
- Tiền sử phẫu thuật và truyền máu.
- Tiền sử bệnh của gia đình.
- Sổ tiêm phòng.
- Danh sách câu hỏi.
Hãy sắp xếp lịch để làm các xét nghiệm gọn nhất có thể, và làm đúng hẹn để không kéo dài quá trình.
Những câu nên hỏi trung tâm
- Quá trình đánh giá gồm những gì, dự kiến bao lâu.
- Sau khi đánh giá xong thì bước tiếp theo là gì.
- Thời gian chờ trung bình cho trường hợp như tôi khoảng bao lâu.
- Trong lúc chờ tôi cần làm gì.
- Khi được gọi thì tôi có bao nhiêu thời gian để tới.
- Sau ghép, việc theo dõi diễn ra thế nào.
- Chi phí gồm những gì, bảo hiểm chi trả ra sao.
Câu về chi phí nên hỏi sớm, vì việc điều trị sau ghép kéo dài suốt đời và cần được tính vào kế hoạch tài chính của gia đình.
Khi có người hiến còn sống
Trong những trường hợp và quan hệ được pháp luật cho phép, người hiến còn sống cũng trải qua quá trình đánh giá riêng rất kỹ, gồm cả đánh giá y tế và đánh giá về tính tự nguyện.
Điều quan trọng: người hiến có quyền rút lại quyết định ở bất kỳ thời điểm nào, và không ai được gây áp lực. Nếu bạn là người hiến tiềm năng và cảm thấy bị ép, hãy nói với nhân viên y tế — họ có trách nhiệm bảo vệ bạn.
Về các quy định cụ thể, hãy hỏi trung tâm ghép tạng.
Vai trò của gia đình
- Đi cùng người bệnh trong các buổi khám và ghi chép.
- Tìm hiểu về việc chăm sóc sau ghép từ sớm.
- Bàn trước về việc ai sẽ hỗ trợ và hỗ trợ thế nào.
- Chuẩn bị về mặt tài chính cho giai đoạn dài.
- Hỗ trợ tinh thần trong thời gian chờ.
Về mặt tinh thần trong thời gian chờ
Đây là giai đoạn rất căng thẳng: bệnh nặng dần, không biết khi nào được gọi, và điện thoại phải luôn mở. Nhiều người rơi vào lo âu hoặc trầm cảm.
Hãy nói với trung tâm về điều này. Nhiều nơi có hỗ trợ tâm lý cho người trong danh sách chờ và cho gia đình.
Tóm lại
Quy trình đánh giá trước ghép kỹ lưỡng vì nó nhằm bảo đảm ca ghép có cơ hội thành công cao nhất, và nhiều vấn đề phát hiện được ở giai đoạn này là xử lý được. Hãy trả lời trung thực, kể cả về những khó khăn cá nhân, vì đánh giá tâm lý nhằm xác định hỗ trợ chứ không nhằm loại bạn. Nếu chưa đủ điều kiện, hãy hỏi rõ cần làm gì và khi nào đánh giá lại.
Câu hỏi thường gặp
Vì sao phải làm nhiều xét nghiệm tới vậy?
Vì cần đánh giá toàn diện xem cơ thể có chịu được ca ghép và thuốc sau ghép không, và loại trừ những vấn đề có thể gây biến chứng.
Vì sao có cả đánh giá tâm lý?
Vì việc tuân thủ điều trị suốt đời sau ghép đòi hỏi rất nhiều, và đánh giá này giúp xác định những hỗ trợ cần thiết.
Nếu chưa đủ điều kiện thì sao?
Thường có những việc cần xử lý trước, ví dụ điều trị một nhiễm trùng hoặc cải thiện một chỉ số. Hãy hỏi rõ cần làm gì để đủ điều kiện.
Quá trình đánh giá mất bao lâu?
Tuỳ trường hợp và tuỳ trung tâm. Hãy hỏi về dự kiến thời gian và làm đúng các hẹn để không kéo dài thêm.